Giriş

Ticari hayatta güvenli ve hızlı ödeme aracı olarak kullanılan çek, Türk Ticaret Kanunu uyarınca “belirli bir bedelin kayıtsız ve şartsız ödenmesi” taahhüdünü içeren bir kambiyo senedidir. Bu nedenle çekin geçerli olabilmesi için, üzerinde yer alan ödeme emrinin herhangi bir koşula veya şarta bağlanmamış olması gerekir. Çekin şarta bağlanması hâlinde, senet artık kambiyo senedi vasfını yitirir ve sadece adi bir borç senedi olarak hüküm ifade eder.

Pratikte bazı çeklerde, temel borç ilişkisine atıf yapan veya belirli bir şartın gerçekleşmesini öngören ibareler yer almakta; bu durum da çekin niteliği bakımından çeşitli hukuki tartışmaları gündeme getirmektedir.

Bu makalede, çekin şarta bağlanmasının hukuki sonuçlarına ve bu durumun çekin kambiyo senedi vasfına etkisine değineceğiz.

Belirli Bir Bedelin Ödenmesi Konusunda Kayıtsız ve Şartsız Havale Unsuru

Çeklerde belirli bir bedelin ödenmesi konusunda kayıtsız ve şartsız havale, çekin asli unsurlarından biridir. Bu unsurun eksik olması veya çekin şarta bağlanması, çekin kambiyo senedi niteliğini kaybetmesine neden olur.

Örnek bir çek yaprağında “Bu çek karşılığında …. Emrine yalnız #Bir Milyon # TL – Kr. Ödeyiniz.” İbaresi yer almaktadır. 

Çekte yer alan “ödeyiniz” ibaresi ile muhatap bankaya verilen talimat, çekteki havale unsurunu ortaya koyan irade beyanıdır. Bu talimat, kayıtsız ve şartsız olmalıdır. Yani, çekin ödeme koşulunun herhangi bir şarta bağlanmaması gerekir. Aksi halde, bu şartın gerçekleşip gerçekleşmediğini kontrol etmek gerekeceğinden, çekin devri ve tedavül kabiliyeti zayıflayacaktır​.

Ödeme Koşulları: Çekte ödeme koşuluna dayalı bir şart (örneğin, “şu şart gerçekleşirse ödenir” gibi) bulunamaz. Bu, çekin özüne aykırıdır ve böyle bir şart yazıldığında çekin kambiyo senedi niteliği ortadan kalkar.

Cezai Şart: Çekte cezai şart konulması da mümkündür, ancak cezai şartlar çekin kambiyo senedi vasfını etkilemez. Cezai şartlar, çekin temel ilişkisinden doğan sorumlulukları düzenlemek amacıyla kullanılır ve bu tür şartlar yazılmışsa geçersiz kabul edilerek yazılmamış sayılır.

Ödeme Tarihine Bağlı Şart: Çekin ödeme tarihi dışında, başka bir şarta bağlı tutulması (örneğin, “malların teslim edilmesi durumunda ödenir”) çekin kambiyo senedi niteliğini kaybetmesine neden olur. Böyle bir durumda çek, geçersiz olur ve kambiyo senedi olarak işlem görmez.

Çekin Şarta Bağlanmasının Sonuçları

Türk Ticaret Kanunu’nun ilgili hükümleri ve doktrinde kabul edilen görüşlere göre, çekin ödenmesinin herhangi bir koşula bağlanması çekin geçerliliğini ortadan kaldırır. Çekte, ödeme için temel borç ilişkisinin yazılması ya da başka bir şarta bağlı kılınması halinde, çek geçersiz sayılır. Bununla birlikte, bazı yazarlara göre çekte cezai şartın yer alması çekin geçersiz hale gelmesine neden olmaz; bu tür bir koşul yazılmamış sayılır.

Adi Senet Olarak İcraya Konulması

Şarta bağlanmış bir çek, kambiyo senedi niteliğini kaybetmiş olsa bile, adi bir alacak senedi gibi icraya konulabilir. İcra takibi yapılırken, adi senet olarak değerlendirilir ve kambiyo senetlerine özgü takip yolları yerine genel alacak takibi prosedürlerine tabi olur. Bu durumda alacaklı, çeki adi senet hükümlerine göre icra takibine konu edebilir ve mahkeme önünde ispat vasıtası olarak kullanabilir​. Fakat çeke özgü takip yolu ve faiz ve itiraz süresi gibi çekin tahsilinin sağladığı kolaylıklardan faydalanmak artık mümkün olamayacaktır. Yine böyle bir çekte “çek ceza davası” açılması da söz konusu değildir.